15 illik təcrübəmə əsaslanaraq, qadınlar arasında rast gəlinən ən ümumi sağlamlıq problemlərindən birinin dəmir çatışmazlığı anemiyası (DÇA) olduğunu qətiyyətlə deyə bilərəm. Bu vəziyyət, xüsusilə reproduktiv yaşdakı qadınlarda, yeniyetmələrdə və hamiləlik dövründə çox geniş yayılmışdır. Qadın orqanizminin özünəməxsus bioloji prosesləri, dəmir ehtiyacının kişilərə nisbətən daha yüksək olmasına səbəb olur ki, bu da onları risk qrupuna daxil edir.
Dəmir çatışmazlığı nədir və niyə bu qədər önəmlidir?
Dəmir, orqanizmin düzgün fəaliyyəti üçün həyati əhəmiyyətə malik bir mineraldır. O, qırmızı qan hüceyrələrinin tərkib hissəsi olan hemoqlobinin əsas komponentidir. Hemoqlobin isə ağciyərlərdən oksigeni toxumalara və orqanlara daşımaqla məsuliyyətlidir. Dəmir çatışmazlığı zamanı hemoqlobinin miqdarı azalır, nəticədə toxumalara və orqanlara kifayət qədər oksigen çatdırılmır. Bu da yorğunluq, halsızlıq, zəiflik kimi simptomlara səbəb olur.
Qadınlarda dəmir çatışmazlığının əsas səbəbləri:
* Aybaşı dövrü (menstruasiya): Hər ay qadınlar menstruasiya zamanı qan itkisi ilə birlikdə müəyyən miqdarda dəmir də itirirlər. Ağır aybaşı qanaxmaları olan qadınlarda bu itki daha çox olur və dəmir ehtiyatlarının tükənməsinə səbəb olur.
* Hamiləlik və laktasiya: Hamiləlik zamanı dölün inkişafı və ananın qan həcminin artması üçün dəmirə ehtiyac əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlir. Laktasiya dövründə də ana südü ilə dəmir körpəyə ötürüldüyü üçün anaların dəmir ehtiyacı artır.
* Yanlış qidalanma: Dəmir qəbulunun qeyri-kafi olması, xüsusilə vegetarians və veqanlarda, dəmir çatışmazlığına səbəb ola bilər. Dəmirin iki əsas növü var: hem dəmir (heyvani məhsullarda, məsələn, qırmızı ətdə olur və daha yaxşı mənimsənilir) və qeyri-hem dəmir (bitki mənşəli qidalarda olur və mənimsənilməsi çətindir).
* Həzm sistemi problemləri: Bağırsaqlardan dəmirin sorulmasını pozan xəstəliklər, məsələn, Çölyak xəstəliyi, Kron xəstəliyi və ya helikobakter pilori infeksiyası dəmir çatışmazlığına səbəb ola bilər.
* Digər qan itkiləri: Mədə-bağırsaq traktından gizli qan itkiləri (məsələn, xora, poliplər, hemoroid) və ya digər səbəblərdən yaranan xroniki qan itkiləri də dəmir ehtiyatlarını azalda bilər.
Əsas simptomlar:
Dəmir çatışmazlığının simptomları adətən tədricən inkişaf edir və əvvəlcə yüngül ola bilər. Lakin çatışmazlıq dərinləşdikcə bu simptomlar pisləşir:
* Halsızlıq və yorğunluq: Daimi yorğunluq hissi, enerji azlığı, adi işlərdə belə çətinlik çəkmək.
* Zəiflik və əzginlik: Fiziki zəiflik və ümumi əzginlik hissi.
* Solğun dəri: Dərinin, dodaqların və göz qapaqlarının daxili hissəsinin solğun görünməsi.
* Nəfəs darlığı: Yüngül fiziki fəaliyyət zamanı belə nəfəs darlığı.
* Ürək döyüntüsünün artması (taxikardiya): Ürəyin oksigen çatışmazlığını kompensasiya etmək üçün daha sürətli döyünməsi.
* Baş ağrıları döyünməsi və başgicəllənmə: Oksigen çatışmazlığı səbəbindən yaranan baş ağrıları və başgicəllənmə.
* Diqqət dağınıqlığı və konsentrasiya çətinliyi: Zehni fəaliyyətin pisləşməsi.
* Saç tökülməsi və dırnaqların qırılması: Dəmir çatışmazlığının xarici əlamətləri.
* Soyuğa qarşı həssaslıq: Bədən istiliyinin tənzimlənməsinin pozulması.
* Dildə ağrı və damaqların iltihabı (glossit): Bəzi hallarda dilin şişməsi və ağrıması müşahidə oluna bilər.
* Pika sindromu: Qeyri-adi qidaları (torpaq, buz, təbaşir) yeməyə meyl.
Diaqnoz və müalicə:
Dəmir çatışmazlığı anemiyası qan analizi ilə diaqnoz edilir. Hemoqlobin, ferritin (dəmir ehtiyatlarının göstəricisi), serum dəmir və transferrin doymuşluğu səviyyələri yoxlanılır. Diaqnoz təsdiqləndikdən sonra, həkimin nəzarəti altında müalicə planı hazırlanır.
* Dəmir preparatları: Ən ümumi müalicə üsulu dəmir əlavələrinin qəbuludur. Bu, adətən, bir neçə ay davam edən uzunmüddətli bir prosesdir.
* Qidalanmanın tənzimlənməsi: Dəmir ilə zəngin qidaların (qırmızı ət, qaraciyər, lobya, ispanaq, quru meyvələr) qəbulunu artırmaq vacibdir. C vitamini dəmirin mənimsənilməsini yaxşılaşdırdığı üçün dəmir tərkibli qidalarla birlikdə C vitamini ilə zəngin qidaları (portağal, kivi, pomidor) istehlak etmək tövsiyə olunur. Çay və qəhvə isə dəmirin sorulmasını çətinləşdirdiyi üçün yeməkdən dərhal sonra içilməməlidir.
* Səbəbin aradan qaldırılması: Əgər dəmir çatışmazlığına səbəb olan bir xəstəlik varsa (məsələn, ağır menstruasiya, həzm sistemi problemi), əsas səbəbin müalicəsi aparılmalıdır.
Unutmayın, davamlı halsızlıq və yorğunluq hissi, həmçinin yuxarıda qeyd olunan digər simptomlardan hər hansı biri ilə qarşılaşdığınız zaman mütləq həkimə müraciət etmək lazımdır. Erkən diaqnoz və düzgün müalicə, dəmir çatışmazlığının yaratdığı ciddi fəsadların qarşısını almağa kömək edəcək və həyat keyfiyyətinizi əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıracaq.
